ربا و بهره بانکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش‌پژوه دکتری علوم اقتصادی، جامعه المصطفی العالمیه

چکیده

پژوهش پیش‌رو تحت عنوان "ربا و بهره بانکی" در سه بخش تنظیم شده است: بخش اول از چیستی ربا بحث می‌کند که عمدتا مشتمل است بر توضیح مفهوم ربا، دلایل حرمت، دفعی بودن حرمت ربا، نقد نظریه تدریجی بودن و انواع ربا که در قالب ماهیت ربا قرار دارد. بخش دوم تحقیق در پی پاسخ به این پرسش است که، آیا ربا شامل بهره بانکی در بانکداری متعارف می‌شود؟. حرمت ربا مطابق صریح آیات، روایات و اجماع فقهاء یک امر مسلم و قطعی است اما با ظهور و بروز بانکداری در جوامع اسلامی پرسش فوق مطرح گردید. پاسخ به این سوال باعث دو دستگی میان اندیشمندان مسلمان شد. عده‌ی هر چند اندک بر این باورند که، بهره بانکی ربا نیست؛ زیرا اولا، حرمت ربا در خصوص زیاده برای تمدید مدت بدهی است؛ یعنی در زمان جاهلیت این نوع زیاده بر قرض رایج بود و دلایل حرمت ربا در خصوص این نوع زیاده است نه هر زیاده‌ی برقرض. ثانیا، حرمت ربا در خصوص زیاده فاحش است و زیاده‌ی اندک خارج از ادله حرمت می‌باشد. ثالثا، حرمت ربا در خصوص زیاده بر قرض مصرفی است؛ لذا زیاده بر قرض تجاری و معاملی را خارج از ادله حرمت دانسته‌اند. از آنجا که بهره بانکی، زیاده برای تمدید مدت بدهی، زیاده فاحش و زیاده بر قرض مصرفی تنها نیست؛ پس ربا شامل بهره نمی‌شود و با آن تفاوت ماهوی دارد. دسته‌ی دیگر از اندیشمندان بر این باورند که، ربا به دلایل زیر شامل بهره بانکی است: الف) ربا در عصر تشریع، مختص به تمدید مهلت بدهی نبوده و به گواهی تاریخ ربا میان اعراب ربای قرضی نیز بوده است؛ پس نمی‌توان گفت ادله حرمت تنها شامل ربا در خصوص تمدید مهلت بدهی است. ب) ربا مختص به زیاده فاحش نیز مردود است؛ زیرا اولا، سنت تحریم در اسلام منع از قلیل است تا مبادی گرفتار زیاد شویم. ثانیا، این دیدگاه مغایرت دارد با آیه‌ی شریفه: و ان تبتم فلکم رؤوس اموالکم؛ یعنی اگر از رباخواری توبه کردید اصل مالتان از آن شماست. ج) اختصاص ربا به زیاده در قرض مصرفی نیز نادرست است؛ زیرا: 1) آیه: احل الله البیع و حرم الربا؛ با قرض‌های سرمایه‌گذاری مناسب‌تر است تا قرض مصرفی؛ 2) تاریخ اعراب بیانگر این است که، به قرض سرمایه‌گذاری نیز توجه داشتند؛ 3) همراهی برخی آیات ربا با ترغیب به صدقه و مهلت به بدهکار مختص به قرض‌های مصرفی نیست؛ بلکه قرض‌های سرمایه‌گذاری را نیز شامل می‌شود؛ 4) تحریم ربا تنها شامل قرض مصرفی نیست؛ بلکه قرض سرمایه‌گذاری را نیز در بردارد.
بخش سوم پاسخ به این پرسش است که، آیا ربا شامل بهره بانکی در بانکداری بدون ربا می‌شود؟. بهره دربانکداری بدون ربا، اگر ربا نباشد به دلایل زیر خالی از شبهه نیز نخواهد بود: ضدیت عمل با قانون، نبود هیأت شرعی در درون هر بانک، عدم آگاهی کارمندان بانک از فقه معاملات، وام‌های درون بانکی و اذعان برخی کارشناسان به اینکه برخی عملیات بانکی مطابقت با موازین شرعی ندارد. بنابراین، در نهایت پژوهش حاضر به این یافته دست می‌یابد که، ربا به دلایل قرآنی، روایی و اجماع فقها حرام مسلم است. بهره بانکی در بانکداری متعارف ربا محسوب می‌شود اما بهره بانکی در بانکداری بدون ربا اگر ربا نباشد خالی از شبهه ربا نیز نخواهد بود.

کلیدواژه‌ها


  1. قرآن‌کریم

    1. بخش فرهنگی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ربا: پیشینه تاریخی ربا، ربا در قرآن و سنت، انواع ربا و فرار از ربا، انتشارات دفتر تبلبغات حوزه علمیه قم، 1381.
    2. توکلی، محمد جواد، الگوهای سپرده پذیری در بانکداری اسلامی، مجموعه مقالات سازوکار بانکداری اسلامی.
    3. جصاص، ابوبکر، احکام القرآن، داراحیاء التراث العربی،بیروت، ج2، 1405ق.
    4. حسینی بهشتی، سید محمد، بانکداری، ربا وقوانین مالی اسلام، تهران: بنیاد نشر آثار و اندیشه های شهید بهشتی، بقعه، 1386.
    5. حسینی، سید هادی، حکمت های تحریم ربا،  مجله اقتصاد اسلامی، شماره 5.
    6. خمینی، روح الله، تحریر الوسیله، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار الامام الخمینی، ج2، 1421ق.
    7. دادگر، ید الله - تیمور رحمانی، مبانی و اصول علم اقتصاد، قم: بوستان کتاب قم، 1384.
    8. ---------، پیش در آمدی بر: توجیهات معاصر پیرامون مساله ربا، فصلنامه نامه مفید، شماره7.
    9. دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران: دانشگاه تهران، ج26، 1342.
    10. رازی، فخرالدین، التفسیر الکبیر، دارالفکر، بیروت، ج7، 1415ق.
    11. رشید، محمد رضا، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، دارالمعرفه، بیروت- لبنان، ج3-4، بی‌تا.
    12. ربا در نظریه و عمل چالشها و راهکارها، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره.
    13. مکارم شیرازی، ناصر، الربا و البنک الاسلامی، مدرسه الامام علی بن ابی طالب، الطبعه الاولی، 1422.
    14. طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ج9‌، بی‌تا.
    15. عاملی، شیخ حر، وسایل الشیعه، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، اول، بیروت، ج17، 1413.
    16. غنی نژاد، موسی و سید عباس موسیان، بهره یا ربا، تهران: نگاه معاصر، 1384.
    17. -----------، تفاوت ربا و بهره بانکی، مجلات، نقد و نظر، شماره 12.
    18. فیاض، محمد اسحاق، بانک از نگاه اسلام، ترجمه: محمد جواد برهانی، قم: مؤسسه کتاب بوستان، چاپ اول، 1389.
    19. فراهانی فرد، سعید، سیاست های پولی در بانکداری بدون ربا، قم،  پژوهشگاه فرنگ و اندیشه اسلامی، 1378.
    20. قرضاوی، یوسف، فواید البنوک هی الربا الحرام، مکتبه وهبه، القاهره، الطبعه الخامسه، 1422ق.
    21. قرضاوی، یوسف، مترجم: نصرالله خلیلی، بهره بانکی همان رباست، مجله اقتصاد اسلامی، ش3.
    22. مصباحی، غلامرضا، جنبه های فقهی پول، مجله پژوهشی دانشگاه امام صادق، ش 13و14.
    23. موسویان، سید عباس و دیگران، نقش شورای تخصصی فقهی در ارتقای سطح مشروعیت و کارایی بانک های اسلامی، فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، سال نهم/ شماره 36، 1388.
    24. ------------، ابزارهای مالی اسلامی(صکوک)، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، 1386.
    25. معین، محمد، فرهنگ فارسی، چاپ امیر کبیر، ج2.
    26. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ج103، 1403ق.
    27. معرفت، محمدهادی،ربا ازگناهان کبیره و استثناء پذیر است،فصلنامه نامه مفید، ش13.
    28. مطهری، مرتضی، مساله ربا، انتشارات صدرا، چاپ دهم، 1378.
    29. آیت الله حایری و آیت الله مددی و آیت الله گرامی، فصلنامه  نامه مفید، ش13، مصاحبه ربا در نظر خواهی از اساتید حوزه.
    30. نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسایل مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، دوم، ج13، باب الربا، 1408ق.
    31. هرورانی، حسین، زه تابیان، مصطفی، هرورانی، مهدی، نقدی بر بانکداری اسلامی، چاپ اول، تهران، دانشگاه امام صادق (ع)، 1389.
    32. یوسفی، احمد علی، نظام اقتصاد علوی، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ سوم، 1387.
    33. -----------، تحلیل تاریخی تورم و کاهش ارزش پول، مجله اقتصاد اسلامی، شماره 2.